Hoe breng ik invasieve exoten in kaart?

De terreinbeherende organisatie moet de groeiplaatsen van invasieve exoten in beeld hebben om de verspreiding een halt toe te roepen. Deze gegevens zijn ook nodig voor het maken van accurate calculaties voor het beheer en de bestrijding. Het vastleggen van de groeiplaatsen kan op veel verschillende manieren. 

Hoe inventariseer ik invasieve exoten?

Vaak is er binnen de organisatie (provincie, gemeente of waterschap) een digitaal beheersysteem of geografisch informatiesysteem aanwezig. Door een digitale registratie van de groeiplaatsen kunnen gegevens worden gebruikt voor het analyses zoals de ontwikkeling van het areaal of als basis gelden voor calculaties en begrotingen. Voor het opnemen en intekenen van de groeiplaatsen kan gebruik gemaakt worden van een inmeetdienst voor een zeer nauwkeurige registratie en schouw. Ook kan beheerders gevraagd worden groeiplaatsen door te geven bij aantreffen. De lokale kennis van groeiplaatsen is veelal bij hen bekend, het is zeer zinvol deze in te zetten. Sommige gemeenten bieden hun bewoners de mogelijkheid invasieve exoten digitaal te melden via zogenaamde ‘meld en herstel’ applicaties of via een aparte pagina over invasieve exoten.

Welke onderdelen neem ik op in de inventarisatie?

• Locatie (GIS-applicaties geven doorgaans automatisch coördinaten mee bij het intekenen maar voor bestrijders en beheersers kan een aanvullende straataanduiding of ander kenmerk zeer nuttig zijn, vooral wanneer het een kleine groeiplaats betreft)
• Omvang van de haard (aantal m2 en omtrek m1)
• Soort
• Geslacht van de plant (mannelijk of vrouwelijk, kijk voor tips over het determineren van het geslacht van de plant op de pagina van de betreffende soort
• Veiligheidsklasse (zijn er groeiplaatsen die het verkeer hinderen, tegen constructies of funderingen groeien, of groeit de duizendknoop vlak bij een bijzondere plant?)
• Urgentieklasse (hoe snel moet een groeiplek weggehaald worden? Stel hiervoor duidelijke criteria op)
• Wie is de eigenaar van de grond? (ook groeiplaatsen op gronden van derden zijn zinvol om te registreren omdat invasieve exoten zich niet aan kavelgrenzen houden)
• Omgeving van de groeiplaats (bv: water, verharding, bomen, bermen/gazon)
• Foto van de groeiplaats

Terreinbeheerders kunnen de verzamelde gegevens vastleggen in het beheersysteem en de data delen met onderhoudsaannemers (bijvoorbeeld voor maaikaarten). Ook kunnen zij de gegevens op de website plaatsen zodat bewoners kunnen controleren of een groeiplaats al bekend is. Daarnaast is er de mogelijkheid het onderhoud of de bestrijding op basis van deze gegevens te organiseren en calculeren via (onderhouds)bestekken en ramingen.

Welke landelijke databases hebben exoten in kaart gebracht?

Verschillende websites houden gegevens bij over de planten- en diersoorten in Nederland ( waarneming.nl; verspreidingsatlas). Een aantal van deze websites maakt hierbij geen onderscheid tussen (invasieve) exoten en inheemse soorten, maar deze soorten zijn wel opgenomen in de database. Andere websites richten zich volledig op de registratie van exoten. De Nationale Databank Flora en Fauna ( NDFF) heeft een apart exotenportaal en een applicatie ( snApp de exoot) ontwikkeld waarmee groeiplaatsen van exoten kunnen worden doorgegeven.

Hoe communiceer ik effectief over invasieve exoten?

Het is één van de belangrijkste pijlers in de aanpak van het bestrijden van invasieve soorten: effectief communiceren over de risico’s en aandachtspunten op het gebied van onderhoud of bestrijding.

Wat is vanuit het perspectief van de terreinbeheerder (vaak een gemeente) de boodschap en ook belangrijk: Hoe breng je die over? 

De meest ingezette middelen hiervoor zijn websites, social media, folders, bewonersbrieven en toolbox-kits voor (aannemers)bedrijven. Waar moet u op letten?

Doelgroepen

Elke doelgroep is op zoek naar andere informatie van een ander niveau. Professionals in het groenbeheer hebben bijvoorbeeld een ander kennisniveau dan bewoners. Via welke weg de communicatie het beste kan lopen, verschilt per doelgroep. In onderstaande tabel geven we dit kort weer.

De website

Als overheid of terreinbeherende organisatie is het goed om op de website aandacht te hebben voor: 

• De vraag: Waarom is de invasieve exoot een probleem?
• De vraag: Waar kunnen mensen groeiplaatsen doorgeven en wat wordt met de melding gedaan?
• De vraag: Zijn er lokale bewonersinitiatieven, vrijwilligersgroepen of landschaspbeheergroepen waar mensen zich bij kunnen aansluiten?
• Het voorkomen van verspreiding door werkzaamheden, tuinwerk, zaaien (het hergebruiken van maaisel voor verspreiding van gewenste of bijzondere soorten).
• De gemeentelijke aanpak. Een goede uitleg over de gekozen methode of aanpak helpt mensen bij het krijgen van meer inzicht in de problematiek.
• Wat mensen zelf kunnen doen om te bestrijden en verspreiding te voorkomen. Een folder of factsheet met een duidelijke uitleg op hoofdlijnen kan hierbij helpen.
• Een digitale kaart waarop de groeiplaatsen in beeld zijn gebracht. Meer informatie over kaarten en inventarisaties vindt u hier [LINK inventarisatie].

Voorbeelden van bewonersinitiatieven voor de bestrijding van duizendknoop:

• Gemeente Amersfoort
• Gemeente Amsterdam
• Gemeente Ede
• Gemeente Rotterdam
• Gemeente Arnhem

Voorbeelden van gemeentelijke websites over de Japanse duizendknoop zijn:

• Duizendknoopbrigade Gemeente Renkum
• Duizendknoopbrigade Gemeente Oldebroek
• Artikel over bewonersinitiatief Wageningen Hoog

In veel gevallen is het geen probleem om (delen) van teksten over te nemen voor eigen gebruik, vraag wel altijd toestemming aan de betreffende organisatie.

De inzet van social media

Wanneer het groeiseizoen weer begint kan het verstandig zijn dit te melden via social media. Zo is het onderwerp weer even onder aandacht en vaak levert dit weer nieuwe meldingen van groeiplaatsen op. Plaats altijd foto’s van de planten erbij en een link naar het meldpunt voor het doorgeven van groeiplekken of de groeiplaatsenkaart ( lees meer over inventariseren).

Folders en brieven

Niet iedereen maakt (veel) gebruik van internet of social media. Om ook deze mensen te bereiken kan het zinvol zijn een folder te maken met de belangrijkste aandachtspunten. Deze kan bijvoorbeeld huis-aan-huis worden verspreid in de omgeving van een groeiplaats om bewoners erop te attenderen deze planten met rust te laten in het openbaar groen. De folder kan ook tips geven over de manieren waarop bewoners de planten in de eigen tuin het beste kunnen bestrijden. 

Voorbeelden van folders:

• Circulus Berkel

Invasieve exoten in projectgebieden

Het kan nuttig zijn betrokkenen of omwonenden (van projecten of andere activiteiten) actief te informeren over de aanwezigheid van invasieve exoten in het plangebied en de maatregelen die u treft. Zo ontstaat er begrip voor eventuele vertragingen en kunt u uitleggen waarom een gebied niet betreden mag worden.In sommige gevallen kan het zinvol zijn om teksten te vertalen naar gangbare andere talen. Dit is afhankelijk van het aard van project, de risico's en lokaal beleid.

Toolboxen voor aannemers 

Het is belangrijk dat het personeel voldoende kennis heeft over het werken in gebieden met invasieve exoten en dat hier aandacht voor blijft. Eén van de manieren om hier een aantal momenten in het jaar aandacht voor te hebben: fris via een toolbox-meeting de kennis van het personeel op. Bijvoorbeeld voor de start van een grote maaironde of wanneer de bomen en heesters worden gesnoeid. Voor de Aziatische duizendknoop is hiervoor een voorbeeld-toolboxmeeting uitgewerkt. Daarnaast kunt u overwegen om een toolbox invasieve exoten verplicht te stellen binnen relevante contracten.

Hoe financier ik mijn aanpak?

De kosten voor de beheersing en bestrijding van invasie exoten kunnen sterk uiteenlopen. Dit hangt vaak af van de gekozen koers en strategie. Er zijn een aantal mogelijkheden om externe financiering te krijgen voor het opstellen van een plan van aanpak en de uitvoeringskosten.

Werkt u bij een gemeente? Dan zijn er verschillende manieren om de diverse kostensoorten te borgen in de gemeentelijke begroting. 

Mogelijke bronnen van financiering 

ISV3 (Investeringsgelden Stedelijke Vernieuwing): in sommige gevallen kan een organisatie aanspraak maken op een restantbudget voor bodemsanering. Beleidsmatig dient de Japanse duizendknoop wel als 'bodemverontreiniging te worden aangemerkt die een bedreiging vormt voor de aanwezige natuurwaarden'. Voor het beschikbaar stellen van budget is een akkoord nodig van de betreffende budgethouder en de gemeenteraad.

Provinciale subsidies: een aantal provincies heeft inmiddels een subsidie beschikbaar gesteld. De provincie Gelderland biedt een  subsidie voor nazorg na de bestrijding van invasieve exoten in Natura2000-gebieden.

Andere provincies die als onderdeel van hun Plan van aanpak een subsidieregeling hebben zijn Noord-Brabant, Utrecht en Friesland. 

Europese subsidies: wanneer het gaat om het verwijderen van invasieve exoten in een Natura 2000-gebied, kan ook de Europese LIFE-subsidie worden gebruikt. Met deze subsidie heeft Natuurmonumenten (als onderdeel van het  project Dutch Dune Revival) in de duinhabitats van Zuid-Kennemerland, Voorne en Goeree invasieve exoten als Amerikaanse vogelkers, cotoneaster en mahonie verwijderd. De aanvraag van een  LIFE-subsidie kost relatief veel voorbereidingstijd.

Hoe richt ik mijn financiering in? 

Binnen (gemeentelijke) organisaties kan de dekking en financiële inrichting van de kosten op verschillende manieren worden ingericht. 

Structurele kosten

Structurele kosten worden opgevoerd in de exploitatie van het beheer en onderhoud van de openbare ruimte. Hierbij kan bijvoorbeeld een nieuwe beheergroep worden ingericht voor (de aanpak van) exoten. Deze kostenpost blijft bestaan zolang de planten aanwezig zijn, ongeacht of er een concrete bestrijdings- of verwijderingsaanpak is. Deze aanvullende kosten, dus kosten die niet gemaakt zouden worden als de exoot niet aanwezig is, kunnen worden opgenomen in de exploitatie onder reguliere beheer- en onderhoudswerkzaamheden. Voorwaarde is dat deze kosten jaarlijks terugkeren en niet op een logische andere wijze gefinancierd kunnen worden. 

Voorbeelden van deze kosten zijn:

• Extra maaibeurten.
• Voorloopronden om de groeiplaatsen in het veld te markeren (zichtbaarheid voor maaiers).
• Stortkosten van vrijkomend (groen)materiaal.
• Schoonmaakrondes materieel.
• Schouwen.
• Aanbrengen en instandhouding van markeringen (paal en draad/rood-wit lint).
• Registratie-uren in beheersystemen.

Incidentele of projectkosten

Het maken van een plan van aanpak  voor de bestrijding valt veelal onder incidentele kosten. De organisatie kan de uitvoering dan als incidenteel budget aanvragen en bijvoorbeeld als project inrichten en uitvoeren. Probeer te voorkomen dat één discipline alle kosten draagt. De duizendknoop heeft invloed op veel aspecten in de openbare ruimte, een goede aanpak is in het algemeen belang. Hier hoort een passend dekkingsvoorstel bij. Het project kan worden opgenomen in de ‘voorziening openbare ruimte’ of als incidentele uitgave apart worden gefinancierd. Principieel vallen de kosten onder de Paragraaf ‘Onderhoud Kapitaalgoederen’ (BBV).

Onzekerheidsmarge

De afgelopen jaren is steeds meer inzicht gekomen in de aanpak en kosten die hiermee zijn gemoeid. Eenheidsprijzen zijn door proeven en projecten verder verfijnd en de interne kosten komen steeds beter in beeld. Wel is hierdoor ook gebleken dat in heel veel gevallen het niet goed mogelijk is om met standaardeenheidsprijzen te werken voor een aantal methodes. Daarnaast wil een gedegen schouw van het grondgebied niet automatisch zeggen dat alle groeiplaatsen in beeld zijn. Het is daarom verstandig om een groter percentage voor onvoorziene kosten op te nemen. De onzekerheidsmarge in directieramingen voor bijvoorbeeld het uitgraven van groeiplaatsen is groot.

Aanbesteding

Wanneer de organisatie een derde contracteert om de invasieve exoot structureel te bestrijden, kan de opdracht worden aanbesteed. Hierbij is het belangrijk om goed voor ogen te houden wat het einddoel moet zijn. Veel technieken resulteren in een beheersing van de exoot maar garanderen geen 100% verwijdering. Omschrijf dus goed of het een inspannings- of resultaatsverplichting betreft. 

Kleinschalige opdrachten

Wanneer de aanneemsom onder de aanbestedingsdrempel blijft kan een bestrijdingsopdracht aan 1 bedrijf worden gegund. Voorbeeld is de bestrijding van de reuzenberenklauw in de gemeente Almere. De gemeente heeft hiervoor een driejarig contract afgesloten met een hovenier. Elk jaar ontvangt de hovenier 10.000 euro voor het verwijderen van reuzenberenklauw, ongeacht hoeveel werk hij er het desbetreffende jaar aan heeft. Hij krijgt een boete wanneer ergens een berenklauw blijft staan. Dit leidt ertoe dat de hovenier het eerste jaar extra gemotiveerd is om zoveel mogelijk te verwijderen, zodat hij de daarop volgende jaren minder werk hoeft te verrichten voor hetzelfde geld.

Bestuurlijke motivaties voor financiering

Vanuit organisatorisch oogpunt moeten budgetaanvragen, overschrijdingen of overhevelingsvoorstellen gemotiveerd ingediend worden. Hierbij is het van belang dat er duidelijk wordt gemaakt dat:

• Het laten voortbestaan van de huidige situatie een afname van waarde voor natuur en kapitaalgoederen inhoudt. Er is een wettelijke verplichting om op een goede manier zorg te dragen voor de openbare ruimte. Onnodig kapitaalverlies is zeer ongewenst, de kosten worden daarmee vooruitgeschoven en zullen toenemen.
• Risico's op schade en onveilige situaties zullen toenemen: vooral de duizendknoop breidt zich uit, langs wegen en paden kan dit bijvoorbeeld tot verkeersonveilige situaties leiden en doorgroei onder verhardingen veroorzaakt opdruk van tegels.
• Risico's voor de volksgezondheid zullen ontstaan: dit geldt vooral voor reuzenberenklauw en ambrosia. Wanneer de planten een normaal en veilig gebruik van de openbare ruimte gaan hinderen is ingrijpen noodzakelijk.
• Nu/tijdig ingrijpen hogere kosten op de langere termijn voorkomt. Een actieve en professionele aanpak vraagt een hogere investering in de eerste jaren. Hiermee neem je vaak ook direct eventuele risico's weg, het areaal breidt zich niet meer uit waarmee een toename van (herstel)kosten wordt voorkomen. Veelal kan binnen enkele jaren (afhankelijk van de aanpak en omvang van het areaal) de exoot als beheergroep binnen de gemeentelijke exploitatie opgenomen worden.
• In veel gevallen zijn de geraamde kosten buitenproportioneel ten opzichte van de lopende/reguliere beheerbegroting. Vaak is met dergelijke kosten geen rekening gehouden in reguliere begrotingen. Wanneer de extra kosten binnen de begroting moeten worden opgevangen betekent dit dat iets anders niet kan worden gedaan. Maak deze keuzes, kosten en consequenties gemotiveerd inzichtelijk.

Hoe organiseer ik een planmatige aanpak?

Terreinbeherende organisaties willen zicht krijgen op de ernst van de problematiek en welke stappen zij vervolgens moeten nemen. Zij krijgen dit helder in beeld door het opstellen van beleidsregels voor de omgang met invasieve exoten en het maken van een plan van aanpak. 

Beleidsregels voor invasieve exoten 

Binnen veel organisaties is er (een vorm van) specialisatie aanwezig in het monitoren en beschermen van flora en fauna. Provincies, gemeenten en natuurbeherende organisaties kunnen beleidsregels voor de omgang met invasieve exoten goed opnemen in een milieu- of natuurbeleidsplan. Ook stellen provincies vaak richtlijnen op die (met name) gemeenten moeten volgen in de omgang met invasieve exoten. Denk aan het natuurbeleidsplan of de (komende) omgevingsvisie en het omgevingsplan dat straks onder de Omgevingswet zal vallen.

Het nut van een gebiedsplan/plan van aanpak 

Het bestrijden van invasieve exoten is alleen effectief wanneer dit planmatig gebeurt, anders is het vaak zonde van de investering. In een plan van aanpak kunnen terreinbeherende organisaties in een korte tijd alle benodigde informatie verzamelen die nodig is om een duidelijke koers te varen. Beschrijf (de omvang van) het probleem en bepaal de aanpak voor het vervolg, met een onderbouwde financiële paragraaf. U kunt hierbij verschillende varianten of methodes uitwerken die dienen als discussiestuk. Dit laatste hangt af van de consensus in de aanpak binnen de organisatie. In veel gevallen loont het om eerst te informeren en peilen bij de bestuurders en beslissers over de aanpak voordat u het volledige plan uitwerkt. Lees meer over “Hoe zorg ik voor een bestuurlijke inbedding”.

Wat neem ik op in mijn plan van aanpak? 

Voor Japanse duizendknoop bestaan verschillende plannen van aanpak. Deze soort heeft een vrij complexe problematiek waardoor u een plan van aanpak prima als onderlegger kunt gebruiken bij de bestrijding van andere soorten (zoals bijvoorbeeld de reuzenberenklauw). Onderstaand hebben we in het kort een voorbeeld-inhoudsopgave opgenomen van denkbare onderdelen voor een plan van aanpak. Daarnaast stellen we een aantal plannen beschikbaar waar teksten (met bronvermelding) vrij uit overgenomen mogen worden. 

Onderstaande opsomming dient ter inspiratie. Het betreft onderdelen die mogelijk relevant kunnen zijn in het maken van een plan van aanpak voor een invasieve exoot. Elke organisatie kent eigen prioriteiten of aandachtspunten.

Voorbeeld van een opzet van een plan van aanpak

Samenvatting 

1. Inleiding 

• Aanleiding en problematiek
• Scope
• Positie van het document ten opzichte van andere beleidsstukken
• Wettelijk en juridisch kader
• Leeswijzer

2. Opdracht en context 

• Doel van het plan
• Doelstelling van de aanpak
• Beoogd effect en resultaat van de aanpak
• Planning

3. Visie en hoofdlijnen van de aanpak 

• Visie op invasie exoten in het algemeen
• Visie op de onderhavige soort
• Hoofdlijnen van de aanpak van invasieve exoten in het algemeen
• Hoofdlijnen van de aanpak van de onderhavige soort
• Doorlooptijd van de aanpak

4. Invasieve exoten in beeld 

• Inventarisatie
• Methode
• Registratie en verwerking van gegevens
• Digitaliseren en delen van gegevens (bv voor beheer en onderhoud)
• Analyse van gegevens
• Risicoprofielen van groeiplaatsen

5. Verspreidingspreventie en communicatie

• Interne richtlijnen
  • Groen
  • Grond (transport, leveranties, werkzaamheden)
  • Verkoop/aankoop (exploitatie)
  • Archeologie & Niet-Gesprongen Explosieven
• Presentaties ter inspiratie en kennisdeling
• Externe afstemming met (regio)partners
  • Protocollen
  • Werkinstructies
  • Besteksrichtlijnen
  • Graaf/werkinstructies
  • Toolboxen
• Digitale communicatie
  • Website
  • Meldpunt (locaties/controles bv digitale kaart)
  • Q&A voor website of klantencontact

6. Aanpak voor beheersen, bestrijden en verwijderen 

• Omschrijving van de definities
• Motivatie van de gekozen aanpak of methode
• Omschrijving in te zetten methode(s)
• Contractvorming/inkoopstrategie
• Risico’s van de aanpak incl. beheersmaatregelen
• Duurzaamheid en circulariteit van de aanpak

7. Evaluatie en monitoring 

• Controle van de werkzaamheden en inspanningen
• Monitoring areaal (toe/afname incl. geconstateerd effect)
• Raamwerk voor evaluatie van de aanpak incl. planning
• Wijze van terugkoppeling monitoring en evaluatie

8. Financiën 

• Kengetallen aanpak
• Doorrekening gehele project
  • Eenmalige kosten
  • Structurele kosten
• Jaarplan
• Voorbeeldberekeningen
• Dekkingsvoorstel

Bijlagen

• Literatuur- en bronnenlijst
• Informatie over de groeiplaatsen
• Protocollen en werkinstructies
• Voorbeelden van groeiplaatsen
• Voorbeelden van paspoorten/registratieformulieren

Hoe zorg ik voor een goede bestuurlijke inbedding?

Een helder plan, draagvlak en financiering: een goede bestrijdingsaanpak betekent voor gemeentelijke organisaties dat zij keuzes moeten maken op het gebied van strategie en financiering.

De suggesties (en voorbeelden) die we geven gelden uiteraard ook voor andere organisaties.

Hoe breng ik de problematiek helder onder de aandacht? 

Invasieve exoten, in het bijzonder de Japanse duizendknoop, zijn de afgelopen jaren regelmatig in het nieuws geweest. Bestuurders hebben vaak al enige kennis van de problematiek. De eerste stap is de situatie helder in kaart brengen: wat is de lokale situatie en hoe urgent is de situatie? Soms is het beter eerst te informeren over de situatie en daarna een voorstel te doen voor het uitwerken van een plan van aanpak. 

Daarnaast is het belangrijk om in samenspraak met het college en de gemeenteraad een strategie te bepalen. De eerste aanzet hiervoor kan uit de ambtelijke organisatie komen, hier zit immers de expertise. Maar een afstemmingsoverleg met de gemeenteraad wordt geadviseerd. Hier kunt u namelijk ook de financiële paragraaf voorleggen en hier kunnen keuzes worden gemaakt over bijvoorbeeld de inzet van chemische bestrijdingsmiddelen. Het voordeel van het afstemmingsoverleg: ten tijde van de besluitvorming over de aanpak en het budget zullen er weinig vragen en weerstand zijn. 

Speerpunten om de aanpak te motiveren zijn:

• Niets doen is geen optie meer (afhankelijk van de omvang en situering van het areaal).
• Niets doen betekent risico op kapitaalvernietiging.
• Niets doen betekent verlies of bedreiging van aanwezige en potentiele natuurwaarden.
• Niets doen betekent een groter risico op aansprakelijkheidsstellingen van derden.
• Niets doen betekent belemmeringen/vertragingen in (grond)exploitatie.
• Goede zorg voor een veilig gebruik van de openbare ruimte.

Voorbeelden van stukken en presentaties 

We hebben verschillende documenten, stukken en presentaties verzameld over de Japanse duizendknoop. Deze gegevens en teksten zijn vrij te gebruiken of over te nemen. Het betreft openbare informatie.

Stukken

College

• Voorstellen

• Informerend
• Besluiten

Gemeenteraad

• Voorstellen

• Informerend

• Bijlagen