Reuzenberenklauw

Reuzenberenklauw

Reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum) is een invasieve exoot die veel overlast kan veroorzaken. Deze berenklauw verdringt inheemse plantensoorten en bevat stoffen die bij beschadiging van het blad ernstige brandwonden kunnen veroorzaken.

De reuzenberenklauw komt vooral voor langs waterlopen, wegen en spoorwegen en kan wel 3-5 meter hoog worden. Hoe ga je om met deze plant en hoe voorkom je verspreiding en gezondheidsrisico’s?

Hoe herken ik reuzenberenklauw?

Meest opvallend aan de reuzenberenklauw is de grootte: planten kunnen 3-5 meter hoog worden. De holle stengels zijn 5-10 cm in doorsnede, hebben stevige haren en zijn purper gevlekt. De bladeren kunnen wel één meter lang worden en hebben diepe veervormige insnijdingen. De groei start in het vroege voorjaar rond eind maart, begin april en in het eerste jaar maakt de plant alleen blad en een penwortel aan. 

Na enkele jaren vegetatieve groei bloeit de plant van eind juni tot augustus. De witte bloemen zijn gegroepeerd in grote bloemschermen die een diameter van 50 cm kunnen bereiken en trekken veel insecten aan. Een bloemscherm kan meer dan 20.000 zaden bevatten. Na de bloei sterft de plant af.

Klik op de foto's om ze te vergroten

Wat is het verschil met gewone berenklauw?

De gewone berenklauw (Heracleum sphondylium) komt van nature voor in Europa, maar deze soort is veel kleiner. Het is een vaste plant die circa 90-150 cm hoog wordt. De bloemschermen blijven met een diameter tot 20 cm kleiner, de bladeren zijn minder groot en de stengels hebben geen paarse vlekken. De soort komt veel voor in ruige graslanden, wegbermen, langs dijken, struweelranden en ruigten.

De plant is ruw behaard met geveerde bladeren, met vijf tot soms negen deelbladen met vaak een gelobde bladrand. De gewone berenklauw bloeit van juni tot oktober met witte bloemen in schermen. Aanraking kan bij gevoelige mensen huidirritatie veroorzaken, maar de effecten zijn veel minder sterk dan bij reuzenberenklauw.

Gewone Berenklauw (foto: Wikipedia.org)
Gewone Berenklauw (foto: Wikipedia.org)

Herkomst – Waar komt reuzenberenklauw vandaan?

Reuzenberenklauw komt oorspronkelijk voor in het bergachtige gebied van zuidwest Azië (de Kaukasus). In Nederland is de soort ruim 150 jaar geleden als sierplant geïntroduceerd en is daarna op grote schaal verwilderd. Inmiddels is het een algemeen voorkomende soort, vooral in stedelijk gebied, aan de binnenduinrand en in kleigebieden.

Kaukasus

Verspreiding - Hoe voorkom je verdere verspreiding?

In het tweede jaar kan de plant al gaan bloeien, maar meestal vindt de bloei pas plaats in het derde tot vijfde jaar. Elke plant heeft meerdere bloemschermen en produceert gemiddeld 10-20.000 zaden, maar uitschieters tot 100.000 zaden komen ook voor. De zaden belanden in de toplaag van de bodem op relatief korte afstand van de moederplant (<10m) en kunnen tot zeven jaar kiemkrachtig blijven. Verspreiding van zaden over grotere afstanden vindt voornamelijk plaats via de wind (tot een afstand van ca. 100 m) en via open water. Ook werkzaamheden zoals maaien en grondtransport kunnen leiden tot verdere verspreiding van de soort. De plant kan sterk reageren op maaien of afknippen door nieuwe bloemschermen aan te maken (noodbloei). 

Preventie is de meest kosteneffectieve aanpak van invasieve exoten. Voorkom dat de reuzenberenklauw zaden kan vormen, bijvoorbeeld door vanaf begin mei regelmatig te maaien. Voorkom ook dat werkzaamheden op of nabij plekken waar reuzenberenklauw staat onbedoeld bijdragen aan een verdere verspreiding van de soort. Werk daarom zorgvuldig, zodat zaden of stukjes wortel niet via machines, kleding of grondtransport verspreiden waardoor nieuwe haarden kunnen ontstaan. Controleer en reinig kleding en machines na uitvoering van de werkzaamheden. 

Plant geen reuzenberenklauw in de tuin om decoratieve redenen of om de bijenteelt te stimuleren. De gedroogde bloemschermen zijn populair als woondecoratie. Hoewel het wettelijk niet is verboden raadt de NVWA het af om de gedroogde planten zonder een enkel zaadje te verkopen. De reden: een zaadje wordt makkelijk over het hoofd gezien, waardoor er toch kans is op verspreiding naar plekken waar de plant nog niet groeit.

Bloeiende Reuzenberenklauw in een tuin (Foto: Wageningen University & Research)

Bloeiende Reuzenberenklauw in een tuin (foto: Wageningen University & Research)

Risico’s - Wat zijn de problemen?

Risico's voor natuur  

Door de snelle groei in het vroege voorjaar en het gesloten bladerdek, verdringt de reuzenberenklauw inheemse plantensoorten. Oevers en taluds worden instabieler doordat de plant de ondergroei verdringt, vooral in de winterperiode als de bodem onbedekt is. Dan kan erosie optreden. 

Risico's voor de gezondheid  

De plant scheidt bij beschadiging stoffen (furocoumarinen) af die onder invloed van zonlicht brandblaren op de huid veroorzaken. De aangetaste huid kan lange tijd gevoelig blijven voor zonlicht (ultraviolet licht). Het meeste risico lopen mensen die beroepsmatig met reuzenberenklauw in aanraking komen. Draag bij werkzaamheden altijd beschermende kleding die het hele lichaam bedekt (laarzen, handschoenen en regenpak). Ook de ogen moeten goed beschermd zijn. 

Er zijn ook gevallen bekend waarbij huisdieren vergelijkbare verschijnselen kregen nadat ze met de reuzenberenklauw in aanraking waren geweest. 

Opkomst van reuzenberenklauw in april en afgestorven bloemstengels van het voorgaande jaar (Foto: Wageningen University & Research)

Opkomst van reuzenberenklauw in april en afgestorven bloemstengels van het voorgaande jaar (foto: Wageningen University & Research)

Wat moet u doen als u in contact bent gekomen met sap uit bladeren van reuzenberenklauw?

  • Ga direct naar de spoedeisende hulp (SEH) als u het sap in de mond heeft gekregen. Dit is heel gevaarlijk.
  • Heeft u sap in uw ogen gekregen? Dan moet u uw ogen direct uitspoelen met veel water en meteen daarna contact opnemen met de huisarts.
  • Was de huid direct af met water en zeep. Als er geen gelegenheid is om de huid af te spoelen bedek de huid dan meteen.
  • Na het afspoelen moet u de huid ook bedekken zodat er geen zonlicht op kan komen. Het is verstandig om een week uit de zon te blijven.
  • Wrijf het sap niet uit over de huid en raak het gezicht niet aan.
  • Ga naar de huisarts als er toch ‘iets’ te zien is, zoals rode uitslag.

Bron: GGD Rotterdam-Rijnmond

Bestrijding – Welke methoden zijn er?

Voor het beheersen en bestrijden van reuzenberenklauw zijn verschillende methoden en technieken beschikbaar. Elke methode heeft z’n specifieke voor- en nadelen en variëren in effectiviteit. Hoe eerder de uitvoerder begint met de bestrijding, hoe beter. In een vroeg stadium is de plant vaak nog wel weg te krijgen. De meeste gangbare beheermethoden zijn gericht op het regelmatig verwijderen van de bovengrondse delen van de plant. De methoden moeten jaren worden toepassen tot de zaadbank is uitgeput. Alleen verwijderen van de bloemschermen geeft, ook op langere termijn, niet het gewenste resultaat. De kans is groot dat er toch bloemschermen gespaard blijven. Bovendien kan de plant sterk reageren door het aanmaken van nieuwe bloemschermen (noodbloei). 

Draag altijd beschermende kleding die het hele lichaam bedekt (laarzen, handschoenen en regenpak). Ook de ogen moeten goed beschermd zijn.

Methode Effectiviteit Gericht op
Mechanisch
Afsteken Effectief mits de groeipunt helemaal gescheiden wordt van de wortel. Arbeidsintensief, geschikt voor kleine haarden. Bestrijding
Maaien Maaien is gericht op uitputting van de plant. Effectief bij regelmatig maaien gedurende langere periode i.v.m. uitputting zaadbank (>7 jaar). Bestrijding
Begrazing Begrazing is gericht op uitputting van de plant. Effectief bij regelmatige herhaling gedurende langere periode i.v.m. uitputting zaadbank (>7 jaar). Bestrijding
Overig
Heet water De bovengrondse delen van de plant worden als het ware gekookt waardoor ze afsterven. Gericht op uitputting van de plant. Er zijn (nog) geen onderzoeksgegevens bekend over de effectiviteit op langere termijn, maar het is aannemelijk dat de effectiviteit vergelijkbaar is met maaien.
Reuzenberenklauw bestrijden

Klik op de afbeelding om deze te vergroten

Voorbeeldprojecten

Onderstaande voorbeeldprojecten geven de ervaringen weer zoals opgesteld door de betrokken partijen. Wilt u ook een voorbeeldproject aanleveren, download dan hier het invulformulier.

Klik op het project voor meer informatie

[nog geen voorbeeldprojecten aangemeld]

Wet & Regelgeving - Welke regels en protocollen zijn van toepassing?

Reuzenberenklauw staat op de Unie-lijst van zorgwekkende invasieve uitheemse soorten. Dat betekent dat er een Europees verbod van kracht is op bezit, handel, kweek, transport en import van de soort. Daarnaast geldt voor lidstaten de plicht om in de natuur aanwezige populaties op te sporen en te verwijderen. En als dat niet lukt om de populatie zodanig te beheren dat verspreiding en schade zoveel mogelijk wordt voorkomen. 

Op de Unielijst staan ook de invasieve Sosnowsky’s berenklauw (Heracleum sosnowskyi) en Perzische berenklauw (Heracleum persicum) vermeld. Deze soorten zijn moeilijk te onderscheiden van reuzenberenklauw maar ze komen allebei op dit moment nog niet voor in Nederland. 

In Nederland zijn de provincies verantwoordelijk voor het nemen van eliminatie- en beheersmaatregelen voor soorten op de Unielijst. Voor de uitvoering is er naast de provincies ook een belangrijke rol weggelegd voor terreinbeheerders zoals gemeenten, waterschappen, private organisaties en particulieren. 

In Nederland geldt een verbod op professioneel gebruik van bestrijdingsmiddelen buiten de landbouw (alle verharde en niet-verharde terreinen). Een aantal specifieke planten en insecten mogen nog wel gericht worden bestreden met een bestrijdingsmiddel wanneer dit noodzakelijk is voor de bescherming van de gezondheid van mens, dier of milieu. Reuzenberenklauw valt hier niet onder en mag dus niet chemisch worden bestreden.

Waar vind ik meer informatie?