Wet- en regelgeving

Wet- en regelgeving invasieve exoten

De Japanse duizendknoop, de reuzenberenklauw of de muskusrat: de meeste van deze invasieve exoten komen door menselijk handelen terecht in nieuwe gebieden. Ze liften onbedoeld mee met toeristen en internationale vrachten of worden gebruikt voor handel.

Eenmaal hier kunnen invasieve exoten een bedreiging vormen voor de biodiversiteit en de gezondheid van mensen. Ze kunnen ook zorgen voor onveilige situaties en economische schade, zo zijn de bestrijdingskosten hoog. Om de verspreiding en negatieve effecten van invasieve exoten zoveel mogelijk te voorkomen gelden er op Europees en nationaal niveau specifieke wetten en regels. Op deze pagina vindt u een beknopt overzicht van de wet- en regelgeving.

Europese wet- en regelgeving invasieve exoten 

De EU heeft een lijst (Unielijst) samengesteld van invasieve soorten die ergens in Europa voorkomen en schade veroorzaken of dit in de toekomst waarschijnlijk gaan doen. Het bezitten, verhandelen, kweken, transporteren en importeren van deze soorten is in de hele EU verboden. Het is de taak van de lidstaten om deze soorten, waar mogelijk, uit te roeien in het wild. Als uitroeien niet lukt, moeten de lidstaten de soort beheren en de nadelige effecten zoveel mogelijk beperken.

De EU beoordeelt de risico’s en voegt soorten aan de lijst toe. Ook kan de EU weer planten en dieren van de lijst afhalen als regulering geen voordelen meer biedt. De lijst zal de komende jaren waarschijnlijk groeien. Overigens komen sommige soorten op de Unielijst momenteel nog niet in Nederland voor.

Plantensoorten die op de Unielijst staan mogen in de tuin blijven staan. Hiervoor is geen ontheffing nodig. Maar ze mogen niet worden niet verhandeld, vermeerderd of verspreid worden in de natuur.

Voor diersoorten die op de Unielijst staan geldt dat men het dier mag houden totdat het sterft, mits aangetoond kan worden dat men het dier al had voordat de soort op de Unielijst werd geplaatst. Ook hier geldt dat de betreffende dieren niet mogen worden verhandeld, vermeerderd of verspreid worden. Uitzondering op deze regel zijn krab- en rivierkreeften. Deze mogen door vissers worden gevangen en vervoerd zolang dit de verdere verspreiding tegengaat.

In sommige gevallen mag men een dier dat op de Unielijst staat niet houden. Dit is het geval wanneer het dier na plaatsing op de Unielijst is geboren, na plaatsing in bezit is gekomen óf wanneer de geboortedatum en/of datum van het bezit niet kunt bewijzen. In deze gevallen moet het dier naar een opvangcentrum voor invasieve exoten gebracht worden óf gedood worden.

Meer informatie over de toegestane mogelijkheden en voorwaarden kunt u vinden op de website van RVO RVO, Invasieve Exoten.

Welke exoten staan op de Unie-lijst?

Terrestrische plantensoorten

Soort Op de Unie-lijst sinds
Afghaanse duizendknoop Koenigia polystachya 02-08-2022
Amerikaans bezemgras Andropogon virginicus 15-08-2019
Aziatische boomwurger Celastrus orbiculatus 02-08-2022 met overgangstermijn van 5 jaar
Ballonrank Cardiospermum grandiflorum 15-08-2019
Chinese struikklaver Lespedeza cuneata 15-08-2019
Fraai Lampenpoetsersgras Pennisetum setaceum 02-08-2017
Gewone gunnera Gunnera tinctoria 02-08-2017
Gestekelde duizendknoop Persicaria perfoliata 03-08-2016*
Hakea Hakea sericea 02-08-2022
Hemelboom Ailanthus altissima 15-08-2019
Hoog pampagras Cortaderia jubata 15-08-2019
Japanse klimvaren Lygodium japonicum 15-08-2019
Japans steltgras Microstegium vimineum 02-08-2017
Kudzu Pueraria montana var. lobata 03-08-2016*
Mesquite Prosopis juliflora 15-08-2019
Oosterse hop Humulus scandens 15-08-2019
Perzische berenklauw Heracleum persicum 03-08-2016*
Reuzenbalsemien Impatiens glandulifera 02-08-2017
Reuzenberenklauw Heracleum mantegazzianum 02-08-2017
Roze rimpelgras Ehrharta calycina 15-08-2019
Schijnambrosia Parthenium hysterophorus 03-08-2016*
Sosnowsky's berenklauw Heracleum sosnowskyi 03-08-2016*
Struikaster Baccharis halimifolia 03-08-2016*
Talgboom Triadica sebifera 15-08-2019
Wilgacacia Acacia saligna 15-08-2019
Zijdeplant Asclepias syriaca 02-08-2017


Water- en oeverplanten

Soort Op de Unie-lijst sinds
Alligatorkruid Alternanthera philoxeroides 02-08-2017
Bruinwier Rugulopteryx okamurae 02-08-2022
Grote vlotvaren Salvinia molesta 15-08-2019
Grote waternavel Hydrocotyle ranunculoides 03-08-2016*
Kleine waterteunisbloem Ludwigia peploides 03-08-2016*
Moeraslantaarn Lysichiton americanus 03-08-2016*
Ongelijkbladig vederkruid Myriophyllum heterophyllum 02-08-2017
Parelvederkruid Myriophyllum aquaticum 03-08-2016*
Smalle theeplant Gymnocoronis spilanthoides 15-08-2019
Smalle waterpest Elodea nuttallii 02-08-2017
Verspreidbladige waterpest Lagarosiphon major 03-08-2016*
Waterhyacint Eichhornia crassipes 03-08-2016*
Watersla Pistia stratiotes 02-08-2022
Waterteunisbloem Ludwigia grandiflora 03-08-2016*
Waterwaaier Cabomba caroliniana 03-08-2016*


Zoogdieren

Soort Op de Unie-lijst sinds
Amerikaanse voseekhoorn Sciurus niger 03-08-2016*
Axishert Axis axis 02-08-2022
Beverrat Myocastor coypus 03-08-2016*
Grijze eekhoorn Sciurus carolinensis 03-08-2016*
Indische mangoeste Herpestes javanicus 03-08-2016*
Klapper- of Thaise eekhoorn Callosciurus finlaysonii 02-08-2022
Muntjak Muntiacus reevesi 03-08-2016*
Muskusrat Ondatra zibethicus 02-08-2017
Pallas' eekhoorn Callosciurus erythraeus 03-08-2016*
Rode neusbeer Nasua nasua 03-08-2016*
Siberische grondeekhoorn Tamias sibiricus 03-08-2016*
Wasbeer Procyon lotor 03-08-2016*
Wasbeerhond Nyctereutes procyonoides 02-08-2017


Vogels

Soort Op de Unie-lijst sinds
Heilige ibis Threskiornis aethiopicus 03-08-2016*
Huiskraai Corvus splendens 03-08-2016*
Nijlgans Alopochen aegyptiacus 02-08-2017
Roodbuikbuulbuul Pycnonotus cafer 02-08-2022
Rosse stekelstaart Oxyura jamaicensis 03-08-2016*
Treurmaina Acridotheres tristis 15-08-2019


Reptielen en amfibieën

Soort Op de Unie-lijst sinds
Afrikaanse klauwkikker Xenopus laevis 02-08-2022 met overgangstermijn van 2 jaar
Amerikaanse stierkikker Lithobates catesbeianus, synoniem Rana catesbeiana 03-08-2016*
Lettersierschildpad Trachemys scripta 03-08-2016*
Geelbuikschildpad Trachemys scripta scripta 03-08-2016*
Geelwangschildpad Trachemys scripta troostii 03-08-2016*
Gewone koningsslang Lampropeltis getula 02-08-2022
Roodwangschildpad Trachemys scripta elegans 03-08-2016*


Invertebraten

Soort Op de Unie-lijst sinds
Aziatische hoornaar Vespa velutina 03-08-2016*
Dwergvuurmier Wasmannia auropunctata 02-08-2022
Nieuw-Zeelandse landplatworm Arthurdendyus triangulatus 15-08-2019
Rode vuurmier Solenopsis invicta 02-08-2022
Tropische vuurmier Solenopsis geminata 02-08-2022
Vuurmier (geen Nederlandse naam) Solenopsis richteri 02-08-2022


Zoetwater invertebraten

Soort Op de Unie-lijst sinds
Californische rivierkreeft Pacifastacus leniusculus 03-08-2016*
Chinese wolhandkrab Eriocheir sinensis 03-08-2016*
Geknobbelde Amerikaanse rivierkreeft Orconectus virilis 03-08-2016*
Gevlekte Amerikaanse rivierkreeft Orconectus limosus 03-08-2016*
Marmerkreeft Procambarus fallax f. virginalis 03-08-2016*
Mossel (geen Nederlandse naam) Limnoperna fortune 02-08-2022
Rode Amerikaanse rivierkreeft Procambarus clarkii 03-08-2016*
Roestbruine Amerikaanse rivierkreeft Faxonius rusticus 02-08-2022


Vissen

Soort Op de Unie-lijst sinds
Amerikaanse zeebaars Morone americana 02-08-2022
Amoergrondel Percottus glenii 03-08-2016*
Blauwband Pseudorasbora parva 03-08-2016*
Gestreepte koraalmeerval Plotosus lineatus 15-08-2019
Muskietenvisje (geen Nederlandse naam) Gambusia affinis 02-08-2022
Muskietenvisje (geen Nederlandse naam) Gambusia holbrooki 02-08-2022
Noordelijke slangekopvis Chana argus 02-08-2022
Zonnebaars Lepomis gibbosus 15-08-2019
Zwarte dwergmeerval Ameiurus melas 02-08-2022
Zoutwatervis (geen Nederlandse naam) Fundulus heteroclitus 02-08-2022 met overgangstermijn van 2 jaar

* De dier- en plantensoorten die staan op de Unie-lijst van 13 juli 2016 maken onderdeel uit van de Regeling natuurbescherming (bijlage 10 behorende bij artikel 3.30a van de regeling). Voor deze soorten moeten de provincies beheersmaatregelen, uitroeiingsmaatregelen en herstelmaatregelen treffen. Over de soorten die later aan de Unie-lijst zijn toegevoegd wordt nog overlegd tussen overheid en provincies. 

Bestrijden van (invasieve) exotische dieren

Wanneer het wegvangen of terugdringen van (invasieve) exotische dieren door systeemgerichte maatregelen niet mogelijk of haalbaar is, dienen deze dieren soms gedood te worden. Ondanks dat (invasieve) exoten niet beschermd zijn, is het niet zonder meer toegestaan dieren te doden. Om een dier te doden moet er een aantoonbaar belang zijn. Wanneer wordt overgegaan tot het doden van een dier, dan dienen stress, pijn en onnodig leed bij het dier zo veel mogelijk voorkomen te worden . Andere dieren en de natuur dienen uiteraard minimaal tot niet verstoort of beschadigd te worden tijdens de beheersing, bestrijding of het doden van invasieve, exotische diersoorten.

De regels voor het gebruik van toegestane middelen staan beschreven in wet- en regelgeving. In de Wet natuurbescherming staat welke middelen niet gebruikt mogen worden voor het vangen en doden van dieren. Zo is bijvoorbeeld het massaal of niet-selectief vangen of doden van vogels of het toepassen van klemmen of lijm voor het vangen van knaagdieren niet toegestaan. Er zijn uitzonderingen mogelijk waarbij zo’n verboden middel toch gebruikt mag worden. Dan is wel een ontheffing van de provincie noodzakelijk. In een plan van aanpak dienen samen met de provincie de praktische zaken te worden uitgewerkt. Gebruik van een geweer bij de bestrijding van invasieve exoten is enkel toegestaan in opdracht van een provincie. In sommige gevallen kan zo’n opdracht al verleend zijn aan een Faunabeheereenheid (FBE).

In de Wet gewasbeschermingsmiddelen en biociden wordt de toelating en het gebruik van biociden tegen schadelijke organismen geregeld, zoals insecten, mieren, muggen en muizen. Het Ctgb besluit over toelatingen en stelt daarbij een voorschrift voor gebruik op. Op de Ctgb-website kan de database met toegelaten middelen en gebruiksvoorschriften geraadpleegd worden.

Als dieren gedood moeten worden, is het van belang dat deze keuze goed aan het publiek uitgelegd kan worden. De bijbehorende onderbouwing en een uitleg over de keuze voor de gekozen aanpakvormen hierbij belangrijke onderdelen. Het wordt aanbevolen een communicatieplan op te stellen naast het plan van aanpak voor de bestrijding/het doden van de dieren.Inhoud

Waarom staat Japanse duizendknoop niet op de Unie-lijst? 

Niet alle exoten die schadelijk zijn staan op de Unielijst. Soms is de meerderheid van de lidstaten tegen de opname van de soort of is er nog geen risicobeoordeling gedaan die voldoet aan de EU-criteria. Zo ontbreekt de Japanse duizendknoop op de Unielijst. Voor deze soort bestaat nog geen effectieve bestrijdingsmethode en plaatsing op de lijst betekent hoge beheerkosten voor lidstaten. Vanuit Europa is er dus geen wettelijke plicht om deze soort aan te pakken, maar het is niet uitgesloten dat in de toekomst de soort alsnog op de lijst komt te staan.

In Nederland geldt vanaf 1 januari 2022 een nationaal verkoopverbod voor Japanse duizendknoop. Doel van de maatregel is het beperken van nieuwe introducties en verspreiding in het milieu als gevolg van handel. Het verbod heeft betrekking op drie soorten; Japanse duizendknoop (Fallopia japonica inclusief Fallopia japonica var. compacta), Sachalinse duizendknoop (Fallopia sachalinensis) en bastaardduizendknoop (Fallopia x bohemica). Het handelsverbod op Japanse duizendknoop geldt ook voor besmette grond.

Nederlandse wet- en regelgeving invasieve exoten

Op basis van de EU verordening hebben de Europese lidstaten de plicht om uitroeiings­maatregelen, beheersmaatregelen en herstelmaatregelen te treffen.

Bij de decentralisatie van het natuurbeleid is afgesproken dat provincies verantwoordelijk zijn voor natuur, waaronder het aanpakken van invasieve exoten. Gedeputeer­de Staten van de provincies werken momenteel aan de opzet en uitvoering van beleid voor de bij ministeriële regeling aangewezen soorten. Voor de uitvoering is er ook een belangrijke rol weggelegd voor terreinbeheerders zoals gemeenten, waterschappen, private organisaties en particulieren. Veel van deze partijen zijn al bezig met het nemen van maatregelen. De provincies hebben daarin, als verantwoordelijk bestuursorgaan, een coördinerende taak.

Verschillende gemeenten hebben in de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) iets opgenomen over invasieve exoten. Over het algemeen gaat het dan over de bevoegdheid van het College van B&W om terreinbeheerders te kunnen verplichten bepaalde soorten te bestrijden of verwijderen. 

Uitroeiingsmaatregelen 

Welke maatregelen de Gedeputeerde Staten treffen hangt af van de mate van verspreiding van een soort. Het inzetten van uitroei­ings­maat­regelen kan als soorten vroegtijdig in Nederland worden gesignaleerd en nog maar matig zijn verspreid. Uitroeiingsmaat­rege­len richten zich op de volledige en permanente verwijdering van een populatie van de invasieve exoot. (Artikel 17, EU-exotenverordening).

Beheersmaatregelen 

Voor invasieve exoten van de Unielijst die al wijdverspreid in Nederland voorkomen worden beheersmaatregelen vastgesteld. De beheersmaatregelen zijn gericht op het uitroeien, beheersen of indammen van een populatie van de invasieve exoot (Artikel 19, EU-exotenver­orde­ning).

Herstelmaatregelen 

Naast elimineren of beheersen moeten de Gedeputeerde Staten ook herstelmaatregelen nemen. Herstelmaatregelen richten zich op het versterken van de veerkracht van ecosystemen tegen invasieve exoten en het herstel van veroorzaakte schade. De maatregelen zorgen er ook voor dat inheemse soorten en hun leefgebieden in stand blijven, in overeenstemming met de Habitat- en de Vogelrichtlijn. (Artikel 20, EU-exotenverordening).

Welke soorten vallen onder de provinciale maatregelen?

In de Regeling natuurbescherming is een lijst opgenomen met dier- en plantensoorten waarvoor de provincies beheersmaatregelen, uitroeiingsmaatregelen en herstelmaatregelen moeten treffen (Bijlage 10 in de regeling, met * gemarkeerde soorten in de Tabel onder het kopje Unie-lijst). Op deze lijst staan uitsluitend de dier- en plantensoorten die op de Unielijst van 13 juli 2016 staan. De provincies en het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit overleggen over de soorten die later aan de Unielijst zijn toegevoegd. Provincies hebben soms aanvullend beleid voor invasieve exoten die (nog) niet op de Unielijst staan.

De minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit blijft verantwoordelijk voor de bestrijding van invasieve exoten van de Unie-lijst die niet op de lijst in bijlage 10 staan. Bestrijding van de Unielijst-soorten die vallen onder de Visserijwet 1963 (krabben en kreeften) of waarvan de bestrijding valt onder de Waterwet (beverrat en muskusrat) vallen niet onder de verantwoordelijkheid van de provincies.

Welke soorten mogen nog chemisch worden bestreden?

In Nederland is het professioneel gebruik van bestrijdingsmiddelen buiten de landbouw (alle verharde en niet-verharde terreinen) niet toegestaan ('Gebruiksverbod'). Hierop zijn drie uitzonderingen omschreven in de Regeling gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Dit zijn:

  • Wanneer middelengebruik noodzakelijk is voor een veilige exploitatie. Het gaat dan vooral over onkruidbeheersing op bijzondere locaties, zoals spoorwegen, vliegvelden en militaire locaties.
  • Voor bescherming vanwege de gezondheid van mensen, dieren of van het milieu. Gerichte bestrijding van de volgende soorten is toegestaan:
    - eikenprocessierups (Thaumetopoea processionea);
    - bastaardsatijnrups (Euproctis chrysorrhoea);
    - Aziatische duizendknopen: Japanse duizendknoop (Fallopia japonica), Sachalinse duizendknoop (Fallopia sachalinensis), bastaard duizendknoop (Fallopia x bohemica), Afghaanse duizendknoop (Persicaria wallichii) en kruisingen;
    - fluweelboom/azijnboom (Rhus species);
    - Pontische rododendron (Rhododendron x superponticum);
    - robinia (Robinia pseudoacacia);
    - knolcyperus (Cyperus esculentus);
    - schadeveroorzakende organismen op rozen (Rosa species) bij oorlogsgraven;
    en
    - terrestrische soorten die zijn opgenomen op de lijst van voor de Unie zorgwekkende invasieve uitheemse soorten met uitzondering van moeraslantaarn (Lysichiton americanus) en reuzenberenklauw (Heracleum mantegazzianum)
    of andere soorten diestaan.
  • Voor toepassingen van middelen op specifieke terreinen voor recreatieve doeleinden of voor het beoefenen van sport die vanwege hun aard of omvang redelijkerwijze niet op een andere wijze kunnen
    worden onderhouden. Dat betreft met name sportvelden en campings

Op vrijdag 8 juli 2022 heeft de Hoge Raad een uitspraak van het Gerechtshof Den Haag vernietigd. In november 2020 bepaalde het gerechtshof dat het wettelijk verbod op het professioneel gebruik van gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw “onverbindend” verklaard moest worden. Daarmee werd een streep gezet door het verbod dat vanaf oktober 2016 van kracht was. Nu is dat dus weer teruggedraaid.

Is injecteren van duizendknoopstengels met glyfosaat toegestaan op een talud langs een watergang?

Het toepassen van glyfosaat op een talud langs open water is toegestaan mits het pleksgewijs en driftvrij wordt toegepast. Bladbesproeiing is geen optie maar injecteren van duizendknoopstengels mag wel. Naar aanleiding van vragen hierover van de gemeente Amersfoort (2017) heeft de NVWA bevestigd dat dit is toegestaan. Inzichten kunnen veranderen, neem daarom vooraf contact op met de NVWA voor de meest actuele zienswijze. De NVWA is verantwoordelijk voor de controle op correcte toepassing van gewasbeschermingsmiddelen.

Etiketvoorschriften zijn te vinden op de site van het Ctgb 

Waar vind ik meer informatie?